Wydarzenia


900-lecie Bulli ?Pie postulatio voluntatis?

Jacek Jarnuszkiewicz Piątek, 8 Lutego 2013

 

W dniu 15 II 2013 roku obchodzić będziemy 900 rocznicę wydania przez papieża Paschalisa II bulli „Pie postulatio voluntatis”. Dokument ten jest jednym z najstarszych i najważniejszych aktów prawnych w dziejach Zakonu Maltańskiego. Należy postawić pytanie, dlaczego Następca św. Piotra zdecydował się wydać taki dokument, co było tego przyczyną i jaki był tego cel?

Nowy twór, jakim był w pierwszych latach XII wieku Szpital Św. Jana w Jerozolimie dla sprawnego funkcjonowania wymagał jeszcze, oprócz woli erygujących go włoskich kupców z miasta Amalfi i braci, zgody biskupa i papieża. Konieczność ta wynikała z norm prawa kanonicznego, które praktycznie nie zmieniły się do dnia dzisiejszego. Taką zgodę otrzymał Zakon od papieża Paschalisa II właśnie w bulli „Pie postulatio voluntatis” z dnia 15 lutego 1113 roku.

Dokument ten można podzielić na trzy części dotyczące trzech różnych aspektów istnienia Zakonu. W pierwszej, umownie nazwijmy ją polityczną, papież brał Szpital w opiekę Stolicy Apostolskiej i pod patronat św. Piotra - nadawał Szpitalowi Św. Jana w Jerozolimie „Protectio Sancti Petri” czyli brał go w apostolską opiekę Rzymu, wyłączał spod władzy patriarchy Jerozolimy i wszystkich innych biskupów1 w przyszłości:

Twoja pokorna prośba niech będzie jak nastąpi urzeczywistniona. Twoja miłość domagała się, żeby Xenodochium, które Ty w mieście Jerozolimie obok kościoła Św. Jana Chrzciciela zbudowałeś, by było umocnione autorytetem Stolicy Apostolskiej i opieką św. Piotra [Beati Petri Apostoli patrocinio] Dlatego też uradowani Twoimi pobożnymi dążeniami gościnności Twoją prośbę z ojcowską dobrocią przyjęliśmy i pozwalamy, że ów Dom Boży, owe Xenodochium zarówno pod opieką Stolicy Apostolskiej jak również pod patronatem św. Piotra przez autorytet niniejszego dokumentu na zawsze było zapewnione”.2

Niezależność taka umożliwiała nowemu zakonowi swobodną działalność, nie uzależnioną od polityki lokalnych hierarchów3, ale też, co było bardzo ważne w średniowieczu, chroniła kościoły zakonne przed interdyktami, z błahych często powodów nakładanymi wtedy przez lokalnych dostojników kościelnych.

Druga część, polityczno-administracyjna, dotyczyła wyboru następców błogosławionego Gerarda. Papież pozwolił w niej braciom samodzielnie wybierać swego najwyższego zwierzchnika (w łacińskim oryginale nazywanego „institutor”, co przekładano jako proboszcz, założyciel, prowizor4)

Jeżeli Ty, będący Prowizorem i proboszczem kiedyś umrzesz to nie powinien nikt ani przez przebiegłość, ani też przez siłę być wyznaczony Twoim następcą jeżeli bracia tamtejsi według boskich przepisów go nie wybrali i urzędu nie przyznali.”5

Część ta wynikła w sposób logiczny bezpośrednio z zapisów dotyczących „Protectio Sancti Petri”. Swoboda działania łączyła się ze swobodą elekcji stanowiąc gwarancję niezależności Zakonu od biskupów i książąt świeckich.

Cytowany fragment bulli „Pie postulatio voluntatis” jest podstawą dzisiejszej suwerenności prawnomiędzynarodowej Zakonu i poniższego zapisu z obecnie obowiązującej Karty Konstytucyjnej:

§1. Zakon jest podmiotem prawa międzynarodowego i wykonuje suwerenne funkcje.”6

Trzecia część przywileju dotyczyła spraw ekonomicznych. Paschalis II zwolnił Szpital z obowiązku płacenia dziesięciny na rzecz biskupów diecezji, na terenie których znajdują się lub będą się mogły znajdować w przyszłości dobra zakonne. 

Potwierdzamy również, że dziesięciny od wszystkich dochodów, które Wy przez Wasze wysiłki i troski gdziekolwiek zbieracie, do Was należą i żebyście posiadali je dla Waszego Xenodochium bez sprzeciwu biskupów i biskupich sług.”7

Zapis powyższy stanowił tzw. immunitet finansowy. W dalszych zdaniach należących do części finansowej Paschalis II potwierdzał posiadanie wszystkich obecnych (w dniu wydania dokumentu) jak i przyszłych majątków, nabytych w drodze darowizny oraz dzięki własnej gospodarności braci. 

Przy liczbie posiadanych i otrzymywanych przez Zakon majątków, już w kilka lat po zdobyciu Jerozolimy w 1099 roku, zwolnienie to dotyczyło wielkich kwot. Na przykład w 1108 roku szlachcic z Comminges, Forton de Hautefage, ofiarował szpitalnikom dobra Fonsorbes, tak wielkie8, iż brat Gerard wahał się przed ich przyjęciem. Ostatecznie objął je, ale pod warunkiem, że darczyńca będzie nimi zarządzał.9

Immunitet finansowy gwarantuje również nienaruszalność majątków posiadanych przez Szpital

...z tej i tamtej strony morza, bądź to w Azji, bądź to w Europie...”10.

Wyraźnie zastrzega ich nietykalność, zabraniając jakiegokolwiek ich pomniejszania:

W dodatku do tego postanawiamy, że nikomu nie wolno narażać tego Szpitala a także jego własności zabierać lub zatrzymywać ani pomniejszać, przez zuchwałe szykany dręczyć”11

W bulli tej wyliczone są również pierwsze szpitale zakonne „sławne przez tytuł Jerozolimy” w Europie: szpital przy zamku św. Egidiusza, pod Asti (wg niektórych włoskich badaczy, z czym nie zgadza się amerykański uczony H.J.A. Sire12), w Pizie, w Bari, Otranto, Tarencie i Mesynie13.

Warto zwrócić uwagę, że tylko części I i II stanowią spójną całość, natomiast zdania umownie zaliczone przeze mnie do części III znajdują się w całym tekście.

Zakończenie bulli „Pie postulatio voluntatis” zawierało groźbę ekskomuniki i zakaz dostępu do sakramentów dla każdego, kto naruszy jej postanowienia.

Gdyby w przyszłości jakakolwiek kościelna czy też świecka osoba, znając ten dokument i nasze zarządzenia, miała zuchwale próbować wystąpić przeciwko niemu, to niechaj ona po dwu albo trzykrotnym ostrzeżeniu, jeżeli nie miałaby się starać o poprawę, niechaj będzie pozbawiona godności, władzy i czci. Niechaj ta osoba wie, że przy uporczywym braku pokuty, znajdzie się kiedyś jako oskarżona przed Sądem Bożym i utraci prawo do Świętego Ciała i Krwi Pana naszego Jezusa Chrystusa, a przy Sądzie Ostatecznym na najsurowszą karę zasłuży.”14

Bulla „Pie postulatio voluntatis” była wielokrotnie potwierdzana przez kolejnych papieży; już w 1135 roku Innocenty II pisał do Raymonda du Puy :

Dlatego też, w Panu ukochany synu, Prepozycjuszu [praepositus] Raymundzie, podejmujemy zachęceni przez twój pobożny zapał, Twoją prośbę by szpitale i dom pielgrzyma, które przez twoich poprzedników w mieście Jerozolimie obok kościoła błogosławionego Jana Chrzciciela zostały postawione, poddajemy pod opiekę Stolicy Apostolskiej według przykładu naszych poprzedników, rzymskich papieży, Paschalisa, Kaliksta i Honoriusza.”15

Bulla „Pie postulatio voluntatis” jest do dziś historyczną podstawą podmiotowości prawnomiędzynarodowej Zakonu Szpitalników, a normy w niej zawarte w jakimś stopniu obowiązują do dnia dzisiejszego16.

(A.Cieślak)

zdjęcie: za http://www.ordemdemalta.com 



1 L. Sosnowski, Zakon Maltański jako podmiot prawa międzynarodowego [w:] Przegląd stosunków międzynarodowych, Opole 1981 nr 2-3, str. 241

2Codice diplomatico del Sacro Militare Ordine Gerosolimitano,Lucca 1733, t.1 str.268:

3 H. Boockmann, Zakon Krzyżacki. Dwanaście rozdziałów jego historii, Warszawa 1998, str.29

4de Vertot The old and new statutes Of the ORDER of St. JOHN of JERUSALEM, Translated from Edition of Borgoforte, AD. M, DC, LXXVI Volume One p. 20, str. 5

5Codice diplomatico..., t.1 str.269

6Karta Konstytucyjna i Kodeks Suwerennego Rycerskiego Zakonu Szpitalników św Jana Jerozolimskiego zwanego Rodyjskim i zwanego Maltańskim, Rzym 1998art.3 §1, str.11

7Codice diplomatico..., str.269: „

8 Prawdopodobnie liczyły one 12000 akrów.

9H.J.A.Sire, The Knights of Malta, Yale University Press 1996, str.115

10Codice diplomatico..., str.269:

11Codice diplomatico..., str.269

12H.J.A. Sire, op.cit., str.4

13 Codice diplomatico...,t.1 str.269

14Codice diplomatico..., t.1 str.269

15 A.Wienand, Der Johanniterorden – der Malteserorden,Köln 1969, str.607; J. Delaville le Roulx, Cartulaire I, poz.113, str.95

16 A.Cieślak, Trzy najważniejsze dokumenty we wczesnych dziejach Zakonu [w:] Palestra Rok XLVII nr 541-542, str.100 i n.